NHỮNG DẤU ẤN KIẾN TRÚC PHÁP Ở HÀ NỘI

Những dấu ấn kiến trúc Pháp ở Hà Nội

1. Giới thiệu

Trong quá trình hình thành và phát triển, kiến trúc Hà Nội có dấu ấn rõ nét của các công trình kiến trúc Pháp, và sự tồn tại của những công trình này là một trong những nét đặc sắc của thành phố. Công trình nghiên cứu khoa học này đề cập đến những dấu ấn kiến trúc Pháp ở Hà Nội và giá trị của chúng. Với mong muốn sẽ đem lại một vài hiểu biết về kiến trúc Pháp, cũng như kiến trúc Pháp ở Hà Nội, để từ đó chúng ta sẽ có những đánh giá tốt hơn về vai trò của những di sản kiến trúc ấy.

Nội dung nghiên cứu gồm ba phần, phần đầu đề cập đến một vài đặc điểm của kiến trúc Pháp bằng cách nêu lên những lối kiến trúc có ảnh hưởng chủ yếu ở Pháp. Phần thứ hai giới thiệu những phong cách kiến trúc mà các kiến trúc sư người Pháp đã mang đến Việt Nam và những công trình kiến trúc tiêu biểu. Phần cuối cùng nói về giá trị của những công trình này đối với kiến trúc và văn hóa ở Hà Nội.

2. Nội dung nghiên cứu

2.1. Một vài đặc điểm của kiến trúc Pháp

Kiếntrúc Pháp tồn tại và phát triển song song với nền kiến trúc trên thế giới.

Đầu tiên có thể kể đến là lối kiến trúc Roman, phát triển ở Châu Âu vào thời Trung cổ (khoảng năm 950 đến thế kỉ XII). Kiến trúc Roman có những đặc điểm nổi bật như những mái vòm bằng đá, thường hình bán nguyệt; những bức tường dày; những cột hình trụ với đầu cột thường có hình cái đấu ngược, được trang trí bằng hoa lá hoặc bằng những trang trí hình học cuộn vào nhau, cũng có lúc được trang trí bằng cảnh người hay thú. Lối kiến trúc này không phát triển vào cùng một thời điểm ở những vùng khác nhau của Pháp. Cho đến giữa thế kỉ XII, tuy có những tiến bộ nhất định, nhưng kiến trúc Roman vẫn thiếu vẻ nhẹ nhàng và kết cấu chưa thuần thục.

Tiếp đến là lối kiến trúc Gothic, ra đời sau thời kì kiến trúc Roman.  Những công trình đầu tiên của kiến trúc này xuất hiện ở Pháp vào những năm 1130-1150. Sự khác biệt dễ dàng nhận thấy nhất ở lối kiến trúc này so với kiến trúc Roman đó là những mái vòm nhọn; những bức tường dày được thay thế bằng rất nhiều cột trụ; có nhiều cửa sổ với kích thước lớn hơn mà đặc biệt là những cửa kính ghép màu. Kiến trúc Gothic còn sử dụng những vòm chống. để góp phần chống đỡ sức nặng của các mái vòm. Những công trình tiểu biểu cho lối kiến trúc này như Nhà thờ Đức bà Pari, Nhà thờ Đức bà Chartres,…

Mặt khác, không thể không nhắc đến kiến trúc Cổ điển ở Pháp. Phong cách kiến trúc này được hình thành để ngợi ca sự vinh quang của vua Louis XIV có đặc điểm nổi bật là kết cấu đối xứng, việc sử dụng đá đen hay gạch đỏ. Các công trình kiến trúc tiểu biểu như Le chateaux de Versailles, Chateaux de Fontainebleau,...

Kiến trúc Tân Cổ điển là lối kiến trúc phát triển tiếp theo sau đó với việc sử dụng những yếu tố như cột, tường đánh bóng polote, kết cấu hài hòa. Các công trình đại diện cho lối kiến trúc này là Khải Hoàn Môn, Nhà thờ Madeleine, Nhà thờ Saint-Louis.

Cuối cùng là kiến trúc Hiện đại, được đặc trưng  bởi lối trang trí đơn giản với những vật liệu mới như sắt, thép, bê tông,...Các công trình tiêu biểu cho lối kiến trúc này là Nhà thờ Saint-Pierre ở Firminy, nhà nguyện Notre-Dame-du-Haut,...

2.2. Những phong cách kiến trúc mà các kiến trúc sư người Pháp đã mang đến Việt Nam

Sự hiện diện đầu tiên của kiến trúc Pháp ở Hà Nội là từ năm 1803, khi vua Nguyễn Gia Long cho xây lại thành Hà Nội theo kiểu Vauban dưới sự chỉ đạo của 4 kĩ sư công binh Pháp. Tuy nhiên phải đến khi thành lập khu Nhượng địa năm 1875 ở ven sông Hồng thì những công trình kiến trúc Pháp mới thực sự có dấu ấn tại Hà Nội. Trải qua gần một thế kỷ, kiến trúc Pháp thuộc với sự phong phú về phong cách đã để lại cho Hà Nội một di sản kiến trúc quý giá.

Sau khi cơ bản chinh phục được toàn bộ lãnh thổ Đông Dương, người Pháp đã tiến hành một công cuộc xây dựng lớn ở Hà Nội nhằm biến nó thành thủ phủ toàn khu vực Đông Dương. Để biểu đạt cho sự uy nghi của chính quyền mới, hình thức kiến trúc Cổ điển đã được sử dụng, với những công trình kiến trúc tiêu biểu như Phủ toàn quyền Đông Dương ( nay là Phủ Chủ tịch), Dinh Thống sứ, Tòa án,… Sau này là phong cách kiến trúc Tân Cổ điển, được biết đến qua những công trình như Ga Hàng Cỏ (nay là Ga Hà Nội), Nhà hát lớn (1901-1911), khách sạn Metropole,… Đặc điểm nhận dạng của phong cách này là bố cục cân đối, sử dụng nhiều thức cổ điển, mái dốc lợp ngói tây hoặc ngói đá, nhiều hình thức trang trí phong phú sử dụng các thức, chi tiết Cổ điển La Mã, Phục Hưng. Đây là phong cách kiến trúc áp đảo đối với các công trình công cộng lớn ở Hà Nội thời kì Pháp thuộc.\

Kiến trúc Art Deco bắt đầu phát triển ở Hà Nội từ những năm 1920 và đặc biệt mạnh mẽ vào những năm 1930. Những công trình xây dựng theo xu hướng này thường sử dụng những khối vuông, chữ nhật kết hợp với các khối bán trụ, với liều lượng vừa phải các họa tiết trang trí trên mặt đứng, tạo ra một hình thức kiến trúc hiện đại và giản dị. Một số công trình tiêu biểu như Chi nhánh ngân hàng Đông Dương (nay là Ngân hàng Nhà nước Việt Nam), nhà in IDEO ( nay là Trung tâm văn hóa Pháp L’espace), Bưu Điện,…và nhiều biệt thự trải từ quận Ba Đình tới cuối các phố Bà Triệu, Hàng Chuối.

Một lối kiến trúc khác cần nhắc đến đó là kiến trúc Đông Dương. Đây là phong cách kiến trúc kết hợp, vừa có khả năng đáp ứng công năng hiện đại, vừa phù hợp với khí hậu, cảnh quan và truyền thống văn hóa địa phương. Đặc điểm nổi bật của phong cách kiến trúc này là bố cục mặt bằng đăng đối kiểu Châu Âu kinh điển, sử dụng nhiều hình thức cột, mái và các chi tiết kiến trúc cổ truyền Việt Nam và Khmer, hệ thống cửa lấy ánh sáng và thông gió tự nhiên. Với các công trình tiêu biểu như Tòa nhà chính Đại học Đông Dương, Sở tài chính, Bảo tàng Louis Finot (nay là Bảo tàng lịch sử Việt Nam), Nhà thờ Cửa Bắc (1925-1930),…

Cuối cùng là kiến trúc Neo-Gothic, phong cách kiến trúc với mong muốn phục hồi Gothic của những người thiết kế gắn liền với quá trình xây dựng các nhà thờ Công giáo ở Hà Nội, với công trình tiêu biểu là Nhà thờ lớn Hà Nội, nhà thờ Làng Tám,…

2.3. Giá trị của những công trình mang kiến trúc Pháp đối với kiến trúc và văn hóa ở Hà Nội

Kiến trúc Pháp đã để lại những dấu ấn kiến trúc sâu sắc, minh chứng cho một giai đoạn lịch sử của Việt Nam.

Sự pha trộn giữa kiến trúc phương Tây và phương Đông, giữa cái mới và cái cũ là một trong những đắc điểm nổi bật của thủ đô Hà nội, mà không một thủ đô nào có được. Chính điều này có sực thu hút rất nhiều khách du lịch nước ngoài đền Việt Nam mỗi năm.

Những dấu ấn này đồng thời cũng là biểu tượng cho sự gặp gỡ của 2 nền văn hóa Pháp và Việt Nam.

3. Kết luận

Bài nghiên cứu này mới chỉ đề cập đến một phần trong kiến trúc Pháp và kiến trúc ở Hà Nội. Tuy nhiên, nó cũng đem lại những hiểu biết bước đầu về kiến trúc Pháp, về một vài công trình kiến trúc Pháp ở Hà Nội và giá trị của chúng.